Kaslar, vücudumuzun hareket etmesini sağlayan, vücut duruşunu ve pozisyonunu sürdürmek gibi çok önemli işlevlere sahip olan özel dokulardır. Bu doğrultuda kas nedir, kas çeşitleri nelerdir ve kas kasılma çeşitleri nasıl gerçekleşir? Sorularına bilimsel destekli olarak basit bir şekilde anlatıyoruz. İnsan vücudunun en temel yapı taşlarından olan bu özel dokular neredeyse vücudumuzun her yerinde bulunur. Vücuttaki neredeyse tüm hareketler kas kasılmanın sonucunda oluşmaktadır. Güzel bir hava yürüyüş yapmak, geç kaldığımız otobüse koşmak veya rekabet dolu sporda zıplamak gibi hareketleri sağlayan kasların başka işlevleri de vardır. Gelin bu işlevlere beraber bakalım.
Kas Nedir?
Kas sistemi, kas lifleri adı verilen hücrelerden oluşur. Başlıca işlevleri kasılma ve gevşemedir. İskelet kasları, kas uçlarında bulunan tendonlar aracılığıyla kemiklere bağlanır. Tendonlar, yoğun fibröz bağ dokusundan oluşarak kasın ürettiği mekanik kuvvetin kemiğe etkili bir şekilde iletilmesini sağlar.
Kas kasılması, hareketi meydana getirmek haricinde vücutta duruş çeşitleri, eklem stabilitesi ve ısı üretimi gibi diğer bazı önemli işlevleri de yerine getirmektedir. İlgili duruşlar kas kasılmasının bir sonucu olarak korunur. Kaslar, vücut ısısını korumak için ısı üretimi sağlarlar. Vücutta üretilen ısının büyük bir kısmı kas kasılması sonucunda oluşur.
Kasların Görevleri Nelerdir?
Özetle kasların görevleri:
- Hareket sağlamak.
- Uyarılabilirlik.
- Esneyebirlilik.
- Elastikiyet.
- Postürü korumak.
- Isı üretimi.
- Kan dolaşımına yardımcı olmak.
Kasın Yapısı
Kas dokusu, kas hücreleri veya miyositler olarak bilinen ve genellikle kas lifleri olarak bilinen özel hücrelerden meydana gelir. Kas lifleri, aktin ve miyozin filamentlerinin sarkomerler içinde birbirleri üzerinde kaymasıyla kasılma gerçekleştirir ve böylece kuvvet üreterek ilgili yerlerde hareket oluşmasını sağlar. Basit düzeyde yapısını anladığımıza göre gelin kas çeşitlerine birlikte bakalım.
Kas Çeşitleri Nelerdir?
Düz Kas (Otonom)
Düz kaslar, otonom sinir sisteminin kontrolü altındadır. Yani biz istemeden kasılarak görevlerini yerine getirirler. Kan damarları, iç organlar gibi yerlerde bulunurlar. Düz kas, yavaş ve ritmik olarak kasılırlar.
İskelet Kası (Çizgili Kas)
İskelet kasları, kemiklere bağlıdır ve iskelet hareketlerinden sorumlu kaslardır. Merkezi sinir sistemimizin periferik kısmı iskelet kaslarını kontrol eder. Bu doğrultuda bu kasları bilinçli ve isteyerek hareket ettiririz. İskelet kasının lifleri enine çizgilere sahip olduğu için çizgili kas olarak da adlandırılır.
Kalp Kası
Kalp kası, iskelet kası gibi çizgili görünüme sahiptir. Ancak otonom olarak sinir sisteminin kontrolü altında çalışır.
Kas Kasılma Çeşitleri Nelerdir?
Kas liflerinin boylarının kısalmasına, uzamasına ya da gerilme durumlarına göre kas kasılma çeşitleri sınıflandırılır. Bu doğrultuda aşağıda kas kasılma çeşitleri verilmiştir.
İzometrik Kasılma
Bu kasılma türünde kas boyu değişmez, sadece gerginlik artar. Örneğin ağır bir nesneyi sabit olarak belli bir pozisyonda tutmak.
İzotonik Kasılma
Kas boyunun değiştiği kasılma çeşitleridir. Bunlar ikiye ayrılır:
Konsantrik Kasılma: Kaslar, ilgili direncin üstesinden yeterince gelecek gerginlik ürettiğinde kas boyu kısalır ve eklem hareket eder. Yani kısaca burada kas boyu kasılır. Konsantrik kasılmaya örnek olarak yokuş çıkarken quadriceps kasının hareketi verilebilir. Böylelikle quadriceps kası diz eklemine hareket sağlayacaktır.
Eksantrik Kasılma: Kaslar, yeterli gerginlik üretemediğinde ve ilgili yüke yeterince karşı koyamadığında kas boyunun uzadığı durumdur. Burada da yokuş inerken quadriceps kası uzarken kuvvet üretilir ve diz eklemi kontrol altına alınır. Böylelikle vücut yavaş ve kontrollü bir şekilde aşağıya indirilir.
Kas Lif Tipleri
Kas lif tipleri, kasın enerji kullanımı ve kasın kasılma hızına göre farklı kategorilere ayrılmıştır.
Tip 1 (Yavaş Kasılan Lifler)
- Oksijen tüketimi yüksektir. Mitokondri ve miyoglobin açısından zengindir. Dayanıklılık kapasitesi güçlü ve yüksektir.
- Bu kas lifi yavaş kasılır. Ancak uzun süreli ve düşük şiddetli aktivitelerde etkilidir.
- Maraton koşusu, yüzme ve uzun mesafe bisiklet sporlarında bu kas lif tipi önemli ve etkilidir.
Tip 2 (Hızlı Kasılan Lifler)
Bu kas lifleri, kendi içerisinde 2 alt kategoriye ayrılmaktadır.
Tip 2a
- Hem aerobik hem de anaerobik enerji sistemlerini kullanabilir. Orta düzey dayanıklılık sporlarında etkilidir.
Tip 2b
- Anaerobik enerji kullanımın gözlemlendiği durumdur. Yüksek güç üretimi kısa sürede gerçekleştirilir ve çabuk yorulma gözlemlenir.
- Bu doğrultuda hızlı kasılır, kısa sürelidir.
- Bu tanımlamalara göre örnek sporlar kısa mesafe koşuları, sprint olarak örnek verilebilir.
Sonuç olarak
Kaslar, hareket etmenin vazgeçilmezi olarak görülen değerli dokulardır. Vücutta çok iyi bir uyum içerisindelerdir. Bu yazıda kasın ne olduğunu, çeşitlerini ve kasılma tiplerini basit ve bilimsel temelli olarak inceledik.
Kaynaklar
Physiology, Skeletal Muscle – StatPearls – NCBI Bookshelf